Arama Kararı, Gece Araması ve Önleme Araması (CMK 116-119)

Arama kararı, kişinin üstü, aracı, konutu veya işyerinde delil elde etmek ya da şüpheliyi yakalamak amacıyla yapılan aramanın yasal dayanağıdır. Bu yazıda CMK 116-119 kapsamında arama kararının şartlarını, gece aramasını, önleme araması ile adli arama arasındaki farkı ve hukuka aykırı aramanın sonuçlarını anlatıyoruz.

Adli arama nedir?

Arama, kişinin üstü, eşyası, aracı, konutu veya işyeri üzerinde, bir suçun delillerini elde etmek ya da şüpheliyi yakalamak amacıyla yapılan bir koruma tedbiridir. Konut dokunulmazlığı ve özel hayatın gizliliği Anayasa ile güvence altına alındığından, arama ancak kanunda gösterilen şartlara ve usule uygun olarak yapılabilir. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 116 ile 119. maddeleri bu çerçeveyi belirler.

Uygulamada iki farklı arama türü sıkça karıştırılır: adli arama ve önleme araması. Adli arama, işlenmiş bir suçla ilgili şüphe bulunduğunda delil elde etmek için yapılır; önleme araması ise henüz işlenmemiş bir suçun veya tehlikenin önlenmesi amacına hizmet eder. Bu ayrımın yanlış yapılması, elde edilen delillerin hukuka aykırı sayılmasına ve hükme esas alınamamasına yol açabilir.

Arama kararının şartları nelerdir?

Şüpheli veya sanıkla ilgili aramada aranan ölçüt makul şüphedir. Kişinin yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği konusunda somut olgulara dayanan bir şüphe bulunmalıdır. Salt söylenti veya genel bir tahmin yeterli değildir; şüphenin dosyadaki somut verilerle desteklenmesi gerekir.

Şüpheli olmayan üçüncü kişilerde ise şart daha ağırdır. CMK 117’ye göre diğer kişilerde arama yapılabilmesi, aranılan kişinin veya suç delillerinin o yerde bulunduğunun kabul edilebilmesine olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır. Örneğin şüphelinin bir yakınının evinde arama yapılabilmesi için delillerin orada saklandığını gösteren somut bir veri bulunmalıdır. Bu sınırlama, şüphelinin bulunduğu yerler ile izlendiği sırada girdiği yerler için geçerli değildir.

Arama kararında bulunması gerekenler

• Aramanın nedenini oluşturan fiil
• Aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da aranacak eşya
• Karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi

“Şüphelinin tüm adreslerinde arama yapılmasına” gibi belirsiz ve genel nitelikteki kararlar bu şartları karşılamaz. Arama, kararda gösterilen kişi, yer ve süreyle sınırlıdır.

Arama kararını kim verir?

Kural, aramanın hâkim kararı ile yapılmasıdır. Soruşturma evresinde bu kararı Cumhuriyet savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği, kovuşturma evresinde ise davaya bakan mahkeme verir. Kanun, gecikmesinde sakınca bulunan hâller için kademeli bir istisna öngörür.

1. Hâkim kararı: Her türlü aramanın asıl dayanağıdır.
2. Cumhuriyet savcısının yazılı emri: Yalnız gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, yani hâkim kararı beklenirse delilin kaybolacağı veya şüphelinin kaçacağı durumlarda mümkündür.
3. Kolluk amirinin yazılı emri: Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ve savcıya ulaşılamadığında başvurulabilir; ancak konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar için kolluk amiri arama emri veremez.

Uygulamada sıkça karşılaşılan bir sorun, savcının sözlü talimatıyla konutta arama yapılmasıdır. Kanun yazılı emir aradığından, yazılı karar veya emir bulunmadan yapılan aramalar Yargıtay kararlarında hukuka aykırı kabul edilmektedir. Bu nedenle dosyada arama kararının veya yazılı emrin aslının ya da onaylı örneğinin bulunup bulunmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.

Gece araması yapılabilir mi?

CMK’ya göre gece, güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat önceye kadar devam eden süredir. Kural olarak konut, işyeri ve kapalı yerlerde bu süre içinde arama yapılamaz. Ancak suçüstü hâlleri, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve kaçan kişinin yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalarda gece araması mümkündür. Gece aramasının istisnai niteliği nedeniyle, bu istisnaların somut olayda gerçekten bulunup bulunmadığı savunmada tartışılmalıdır.

Savcı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin bulundurulması gerekir. Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır.

Önleme araması nedir, adli aramadan farkı ne?

Önleme araması, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu’nun 9. maddesinde düzenlenmiştir. Polis, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla sulh ceza hâkiminin kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını arayabilir.

• Önleme araması; toplantı ve gösteri yürüyüşü alanları, halkın topluca bulunduğu yerler, umumi veya umuma açık yerler ve toplu taşıma araçları gibi yerlerde yapılabilir.
• Konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması yapılamaz.
• Önleme araması kararında aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, yeri, zamanı ve geçerli olacağı süre belirtilir.

İki arama arasındaki temel fark amaçtır. Belirli bir kişi hakkında suç işlendiğine dair somut bir ihbar, iletişim tespiti veya fiziki takip gibi veriler bulunuyorsa artık önleme değil, adli arama gerekir. Yargıtay, böyle bir durumda önleme araması kararına dayanılarak yapılan aramayı hukuka aykırı saymaktadır. Bu konu özellikle uyuşturucu madde ticareti dosyalarında belirleyicidir; ayrıntılar için uyuşturucu ticaretinde usul hataları yazımıza da bakabilirsiniz.

Hukuka aykırı aramanın sonuçları

Usulüne uygun karar veya emir olmadan, yetkisiz merciin emriyle ya da önleme araması kılıfıyla yapılan adli arama sonucunda elde edilen deliller, Anayasa’nın 38/6. maddesi ve CMK’nın ilgili hükümleri uyarınca hükme esas alınamaz. Bu konuda hukuka aykırı delil yazımızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz. Mahkûmiyete yeterli başka delil yoksa, bu durum beraat kararıyla sonuçlanabilir.

Hukuka aykırı aramayı gerçekleştiren kamu görevlisinin cezai sorumluluğu da gündeme gelebilir; bu konuda haksız arama suçu (TCK 120) yazımıza bakabilirsiniz. Aramada ele geçirilen eşyalar bakımından ise elkoyma tedbiri hükümleri uygulanır.

• Arama kararının veya yazılı emrin dosyada bulunup bulunmadığını kontrol edin.
• Kararı veren merciin yetkili olup olmadığını inceleyin.
• Aramanın kararda gösterilen yer, kişi ve süreyle sınırlı kalıp kalmadığına bakın.
• Gece araması yapılmışsa istisna şartlarının bulunup bulunmadığını sorgulayın.
• Önleme araması kararıyla yapılan aramada, olay öncesinde belirli bir kişiye yönelik suç şüphesi bulunup bulunmadığını tespit edin.

Antalya’da hukuki destek

Arama işlemleri, ceza dosyalarında delillerin hukuka uygunluğunu belirleyen en kritik aşamalardan biridir. Arama kararının şekli, kararı veren merci, aramanın zamanı ve kapsamı gibi ayrıntılar dosyanın sonucunu doğrudan etkileyebilir. Antalya’da hakkınızda arama yapıldıysa ya da elde edilen deliller nedeniyle soruşturma geçiriyorsanız, bir Antalya ceza avukatı ile arama tutanaklarını ve kararları birlikte incelemek önemlidir. Genel bilgi için ceza hukuku sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Uyuşturucu ticareti, silah veya örgüt suçları gibi ağır ceza mahkemesinde görülen dosyalarda arama işlemlerinin hukuka uygunluğu çoğu zaman savunmanın merkezinde yer alır. Bu tür dosyalarda bir Antalya ağır ceza avukatı ile çalışmak, usul hatalarının zamanında ileri sürülmesini sağlar. Antalya ceza avukatı ve Antalya ağır ceza avukatı olarak Av. Saltuk Buğra Şimşek ile görüşme talebiniz için iletişim sayfamızdan ulaşabilirsiniz. Her dosya kendine özgüdür; sonuç konusunda taahhütte bulunulamaz.

Antalya Ceza Avukatı, Avukat Saltuk Buğra Şimşek olarak bu konudaki soruşturma, kovuşturma ve kanun yolu süreçlerinde hukuki danışmanlık ve temsil hizmeti veriyoruz. Dosyanızı değerlendirmek için online randevu oluşturabilir veya +90 501 153 97 99 numarasından bize ulaşabilirsiniz.

Konuya İlişkin Yargıtay Kararı

Sıkça Sorulan Sorular

Arama kararını kim verir?

Arama kararını kural olarak soruşturma evresinde sulh ceza hâkimliği, kovuşturma evresinde davaya bakan mahkeme verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı, ona ulaşılamazsa kolluk amiri yazılı emir verebilir.

Polis evimi arama kararı olmadan arayabilir mi?

Konutta arama ancak hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir. Kolluk amirinin emri konut araması için yeterli değildir.

Gece ev araması yapılabilir mi?

Kural olarak konut, işyeri ve kapalı yerlerde gece arama yapılamaz. Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve kaçan kişinin yakalanması amacıyla yapılan aramalar bu yasağın istisnasıdır.

Gece vakti saat kaçta başlar?

CMK’ya göre gece, güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat önceye kadar süren zamandır. Bu nedenle saat, mevsime göre değişir.

Önleme araması nedir?

Önleme araması, suç işlenmesini veya tehlikeyi önlemek amacıyla sulh ceza hâkiminin kararı ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle yapılan aramadır. Konutta ve kamuya açık olmayan işyerlerinde önleme araması yapılamaz.

Önleme araması ile adli arama arasındaki fark nedir?

Önleme araması henüz işlenmemiş suçların önlenmesine yöneliktir; adli arama ise işlenmiş bir suçun delillerini elde etmek için yapılır. Belirli bir kişi hakkında somut suç şüphesi varsa adli arama kararı gerekir.

Hukuka aykırı aramada bulunan delil kullanılabilir mi?

Hayır. Hukuka aykırı arama sonucu elde edilen deliller Anayasa ve CMK uyarınca hükme esas alınamaz. Başka yeterli delil yoksa bu durum beraatle sonuçlanabilir.

Savcının sözlü talimatıyla arama yapılabilir mi?

Kanun savcı için yazılı emir şartı aramaktadır. Yargıtay kararlarında, yazılı karar veya emir bulunmadan sözlü talimatla konutta yapılan aramalar hukuka aykırı kabul edilmiştir.

Arama sırasında kimler bulunmalı?

Cumhuriyet savcısı hazır olmadan konut, işyeri veya kapalı yerlerde yapılan aramada o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin bulundurulması gerekir.

Akrabamın evinde arama yapılabilir mi?

Şüpheli olmayan kişilerin evinde arama yapılabilmesi için aranan kişinin veya delilin o yerde bulunduğunu kabul ettirecek somut olayların bulunması gerekir. Genel bir şüphe yeterli değildir.

Arama kararında neler yazmalı?

Aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi, yer veya eşya ile karar veya emrin geçerli olacağı süre açıkça gösterilmelidir.

Hukuka aykırı arama yapan polis cezalandırılır mı?

Şartları varsa hukuka aykırı arama yapan kamu görevlisi hakkında TCK 120’de düzenlenen haksız arama suçu gündeme gelebilir. Bu ayrı bir soruşturma konusudur.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her somut olay kendi delilleri ve koşulları içinde değerlendirilmelidir. Yazıda anılan kanun hükümleri ve yargı kararları, yayın tarihindeki mevzuat ve içtihat esas alınarak aktarılmıştır.