Uygulamada zaman zaman, haklarında yapılan idari disiplin soruşturmaları sonucu görevden uzaklaştırılmış (açığa alınmış) ya da çıkartılmış (ihraç edilmiş) memurlardan, tekrardan göreve iade edilenlerden; çalışılmayan dönem için, idareye fazla çalışma ücretinin yasal faizi ile ödenmesine yönelik yapılan başvurulara, idare tarafından ret cevabı verilmektedir.
Bu makalede fazla çalışma ücretinin hukuki statüsü, ödenmeyen fazla çalışma ücretlerine işletilecek yasal faiz konuları ilgili mevzuatlara atıf yapılarak anayasal çerçevede incelenecektir.
Fazla çalışma ücreti nedir?
3201 sayılı Emniyet Teşkilat Kanunu’nun Ek 21. maddesinde, “(…) 657 sayılı Devlet Memurları Kanununda belirtilen en yüksek Devlet Memuru aylığının (ek gösterge dahil);
a) Emniyet Hizmetleri Sınıfına dahil kadrolarda bulunanlardan;
1. Özel harekat ve istihbarat birimlerinde görev yapanlara; % 35,
2. Siyasi hizmet, çevik kuvvet birimleri ile köprü ve hassas bölgeleri koruma görevlerinde fiilen çalışanlarla, panzer sürücüsü ve operatörü olarak görev yapanlara % 31,
3. Diğer birimlerinde görevli olanlara % 27,
b) Emniyet hizmetleri sınıfına dahil kadrolarda bulunan çarşı ve mahalle bekçilerine % 13, tutarını geçmemek üzere İçişleri Bakanlığınca belirlenecek usul ve esaslara göre fazla çalışma ücreti ödenir.
Ayrıca, İçişleri Bakanı, büyük ölçekli yolsuzluk, terör ve benzeri faaliyetlere karşı ülke çapında gerçekleştirilen operasyonlara katılanlar ile bunlara idari, teknik, lojistik ve sair destek hizmetleri sağlayan personele hizalarında gösterilen oranların en çok yarısına kadar ilave ödeme yapmaya, bu ödemeyi; görev yeri ve süresi, görevin zorluk ve risk derecesi, görevlinin kıdemi ve sorumluluğu ile benzeri unsurları dikkate alarak farklı miktar veya oranlarda belirlemeye, buna ilişkin diğer usul ve esasları tespit etmeye yetkilidir. Bu ücretten damga vergisi hariç herhangi bir vergi ve kesinti yapılmaz.” kuralına yer verilmiştir.”
Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin değerlendirilmesinden; 3201 sayılı Kanun’un Ek 21. maddesi uyarınca ödenen fazla çalışma ücretinin mesai dışında yapılan fazla çalışma karşılığı olarak değil, görevin niteliği, yapılan işin zorluğu ve önemi doğrultusunda emniyet hizmeti sınıfı kadrolarında bulunanlara görev yapılan birime göre salt bu görevi yerine getirmeleri nedeniyle her ay sabit olarak yapılan bir ödeme olduğu ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda düzenlenen ve günlük çalışma saatleri dışında yapılan çalışmaların karşılığı ödenen fazla çalışma ücretinden nitelik olarak farklı olduğu anlaşılmaktadır.
fazla çalışma ücretinin ödenmediği durumlar
Uygulamada genel anlamda; görevden uzaklaştırma, meslekten çıkarma ve devlet memurluğundan çıkarma hallerinde fazla çalışma ücreti ödenmemektedir. Öncelikli olarak ilgili tedbirlerin ve disiplin cezalarının kanuni boyutta nasıl ele alındığının anlaşılması gerekmektedir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine İlişkin Kanun hükümleri, emniyet sınıfı personeller hakkında disiplinsizlik ve cezaları, disiplin amirlerini ve kurullarını, disiplin soruşturma usulünü düzenlemektedir.
GÖREVDEN UZAKLAŞTIRMA
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 8. Bölümünde görevden uzaklaştırma başlığı ile açığa alınma durumu açıklanmıştır.
Madde 137 – Görevden uzaklaştırma, Devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek Devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir.
Görevden uzaklaştırma tedbiri, soruşturmanın herhangi bir safhasında da alınabilir.
Görevden uzaklaştırmanın bir disiplin cezası olmadığı, soruşturmanın yürütülmesi sırasında alınan tedbir niteliğinde bir karar olduğu anlaşılmaktadır.
MESLEKTEN ÇIKARMA ve DEVLET MEMURLUĞUNDAN ÇIKARMA
7068 sayılı kanunun Disiplinsizlik ve Cezaları bölümünde disiplin cezaları açıklanmıştır. Bu yazımızda yalnızca Meslekten Çıkarma ve Devlet Memurluğundan Çıkarma düzenlemeleri incelenecektir.
7068 sayılı kanunun 7. maddesinin e ve f bendinde;
e) Meslekten çıkarma: Personelin emniyet, jandarma ve sahil güvenlik teşkilatlarında
bir daha çalıştırılmamak üzere meslekten çıkarılmasıdır.
f) Devlet memurluğundan çıkarma: Personelin bir daha Devlet memurluğuna
atanmamak üzere memurluktan çıkarılmasıdır düzenlemesi yer almaktadır.
Madde başlığından da anlaşılacağı üzere belirtilen durumların bir tedbir olmadığı, disiplin cezası olduğu açıktır.
Yukarıda belirtilen üç durumda da, fiili bir çalışma olmaması nedeni ile idare tarafından fazla çalışma ücretine yönelik ödeme, ilgili durumlarla karşı karşıya kalan personellere yapılmamaktadır. Bununla birlikte uygulamada idari tedbirlerin sonlanması ya da disiplin cezaları ile karşılaşan personellerin göreve iade edilmesi halinde de fazla çalışma ücretinin ödenmediği durumlara rastlanılmaktadır. Bu kapsamda göreve iade edilenler bakımından fazla çalışma ücretinin ödenmesi gerektiği hususu aşağıda açıklanmıştır.
GÖREVE İADE EDİLEN PERSONELLER BAKIMINDAN FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETİ VE YASAL FAİZ
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın ‘Cumhuriyetin nitelikleri’ başlıklı 2. maddesinde, “Türkiye Cumhuriyeti, …sosyal bir hukuk Devletidir.”; ‘Mülkiyet hakkı’ başlıklı 35. maddesinde, “Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.”; ‘Yargı yolu’ başlıklı 125. maddesinde, “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. …İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.” hükmüne yer verilmiştir.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun ‘Görevden uzaklaştırma’ başlıklı 137. maddesinde, “Görevden uzaklaştırma, Devlet kamu hizmetlerinin gerektirdiği hallerde, görevi başında kalmasında sakınca görülecek Devlet memurları hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir.”; ‘Görevden uzaklaştırılan veya görevinden uzak kalan memurların hak ve yükümlülüğü’ başlıklı 141. maddesinde, “(…) Görevden uzaklaştırılan ve görevi ile ilgili olsun veya olmasın herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınan memurlara bu süre içinde aylıklarının üçte ikisi ödenir. Bu gibiler bu Kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan faydalanmaya devam ederler. 143 üncü maddede sayılan durumların gerçekleşmesi halinde, bunların aylıklarının kesilmiş olan üçte biri kendilerine ödenir ve görevden uzakta geçirdikleri süre, derecelerindeki kademe ilerlemesinde ve bu sürenin derece yükselmesi için gerekli en az bekleme süresini aşan kısmı, üst dereceye yükselmeleri halinde, bu derecede kademe ilerlemesi yapılmak suretiyle değerlendirilir.” düzenlemesine yer verilmiştir.
FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETİ YÖNÜNDEN;
3201 sayılı Emniyet Teşkilatı Kanunu’nun Ek 21. maddesi uyarınca ödenen fazla çalışma ücretinin niteliği gereği, mesai dışında yapılan fazla çalışma ücretinden farklı olduğu, ödenmesinde ve hak kazanılmasında aylığa ilişkin hükümlerin uygulandığı, bir başka ifadeyle Emniyet Hizmetleri Sınıfına dahil kadrolarda görev yapan personele, görevli olduğu süre içerisinde statüden kaynaklı olarak her ay sabit olarak ödenen bir parasal hak olduğu anlaşılmaktadır.
Fazla çalışma ücretinin niteliği ve kapsamı dikkate alındığında kamu görevinden uzak kalınan döneme tekabül eden fazla çalışma ücreti başvuru sahiplerine ödenmesi gerekmektedir.
YASAL FAİZ YÖNÜNDEN;
Anayasanın 35. maddesinde, herkesin, mülkiyet ve miras haklarına sahip olduğu, bu hakların, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı olamayacağı, 125. maddesinin son fıkrasında, idarenin, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu hükme bağlanmıştır.
Bilindiği üzere faiz; konusu para olan borçlarda alacaklının bu paradan mahrum kaldığı süre içinde uğrayacağı kayıpların, başka bir anlatımla bu paranın kullanılamamasından dolayı yoksun kalınan kazancın karşılığıdır.
Bu itibarla, personelin kamu görevinden çıkarılmış olduğu süreçte paranın değerinde meydana gelen aşınma nedeniyle mağdur olduğu, bu süre zarfında parasal hakkını kullanma, tasarruf ederek (veya yatırıma dönüştürülerek) gelirinden yararlanma imkanından mahrum kaldığı açıktır.
Bu durumda, faiz alacağının mülkiyet hakkı kapsamında asıl alacağa bağlı fer’i bir alacak olması ve kişinin yoksun kaldığı maaşlarının uzun bir zaman geçtikten sonra ödenmiş veya ödenecek olması, dolayısıyla alacağına geç kavuşması nedeniyle bu sürede alım gücünde meydana gelen azalmanın karşılanması bakımından, personele kamu görevinden çıkarılmış olduğu dönem için ödenmiş veya ödenecek maaşlarının yasal faizinin ödenmesi gerekmektedir.
Süreç boyunca görevden uzaklaştırıldığı dönemde maaşından yapılan kesintiler daha sonra ödenmiş olsa dahi, ödemenin değer kaybına uğratılarak ödendiği açık olduğundan, bu dönemlerde ödenmeyen maaş farkının ödenmesi gerektiği tarihten itibaren, başka bir deyişle, kesintilerin yapıldığı ve maaş farkının ödenmediği tarihlerden ödemenin yapıldığı tarihe kadar yasal faizin ödenmesi gerektiği hususu, mülkiyet hakkının bir gereğidir.
Nitekim, kamu görevinden uzaklaştırılan bir kişi tarafından, açıkta geçirdiği sürede alamadığı birikmiş maaş alacaklarının ödenmesine rağmen faiz ödemesi yapılmamasına yönelik işlemin iptali istemiyle açılan davanın reddedilmesi üzerine yapılan bireysel başvuru sonucu Anayasa Mahkemesi’nce verilen 07/02/2019 tarih ve 2015/4812 sayılı karar da bu doğrultudadır.
Uygulamada karşılan Fazla Çalışma Ücreti ve Yasal Faiz konusu tarafımızca açıklanmaya çalışılmış olsa da bu açıklamalar mutlak doğruluk taşımamaktadır. Bu sebeple ilgili konu hakkında çevrenizde bulunan bir avukata danışmanız tavsiye edilmektedir.
